اختلاف تقی زاده و فروغی بر سر ایده پدر تاج دار و مشروطه خواهی است

به گزارش اینمن نشست نقد و بررسی کتاب اقتراح تعلیم ابتدایی یا تعلیم عالیه به کوشش قاسم زائری عضو هیئت علمی دانشگاه تهران عصر روز گذشته دوشنبه شانزدهم تیرماه با حضور ابراهیم توفیق و رضا ماحوزی در پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی برگزار شد.

اختلاف تقی زاده و فروغی بر سر ایده پدر تاج دار و مشروطه خواهی است

قاسم زائری با بیان اینکه اقتراحی در سال های 1304 تا 1305 از جمله در مجله آینده پیرامون تعلیم ابتدایی یا تعلیم عالیه رخ داده، توضیحاتی را درباره اثر خود ارائه کرد و گفت: عمده کارم در این کتاب برجسته کردن این اقتراح بوده و این متن از جهت طرح مسئله آموزش عالی در ایران می تواند مورد توجه قرار بگیرد و عمده این کتاب هم اینگونه کار است.

وی افزود: در مقدمه دو هدف داشتم یکی اینکه این اقتراح که در یک زمان خاصی ظهور کرده را برجسته کنم و دوم اینکه تلاش کردم توضیحی درباره این اقتراح بدهم که افراد شرکت کننده در آن چه دیدگاه هایی درباره آموزش ابتدایی و عالیه داشته اند. این اقتراح به عنوان یک نقطه عطف کمک می کند که هر آنچه قبل و بعد از این اقتراح اتفاق می افتد سمت و سویی روشنتر پیدا کند.

زائری با اشاره به اینکه امکان ناپذیر است که به تاریخ پرداخت و به حال گرایانه دچار نشد، تاکید کرد: تاریخی که به زمان حال توجه نکند ارزشی ندارد و از این رو تلاش کردم که مسئله حال را به تاریخ ببرم و این زائیده مسئله دانشگاه ایران است. تاکید می کنم که حال گرایی در متن هست اما ارزش هایم را در آن وارد نکردم و زاییده مسئله ای است که دارم. مسئله من تقی زاده یا علم دینی یا اسلامی نیست. در واقع موضوع من افراد نبوده بلکه چهار راهبردی بوده که در آن زمان مطرح بوده و می خواستم مشخص کنم که در این زمان این ایده ها وجود داشته است.

ابراهیم توفیق در ادامه مخالفت خود را با این قرائت بیان نمود و افزود: این یک تفسیر حال گرایانه است و اتفاقا من برخلاف دکتر زائری می خواهم تقی زاده را برجسته کنم و معتقدم که مدتهاست که به ایشان با عنوان غربزدگی جفا کرده ایم، در آن زمان مهمترین بحث را تقی زاده انجام می دهد؛ یعنی او بحث در زمینه تاریخی که متصل به شرایط آن زمان یعنی بعد از مشروطه است را می کند و اختلافم با شما در این است که چیزی که امروز وجود دارد را می برید در آنجا، هر چند ممکن است رد پایی از دوگانه هایی مانند غرب و شرق و... که امروزه با آنها روبروه هستیم در آنجا ببینید اما مسئله این نیست و شاید شباهت هایی با امروز داشته باشد اما مانند امروز نیست. چون در این دو نفر یعنی تقی زاده و فروغی اشتراکاتی بنیادی وجود دارد همه از ایده ترقی تبعیت می کنند و در هر دو ایده فرق هایی هم وجود دارد اینکه این ترقی در غرب رخ داده و ما باید برای رسیدن به این ترقی تلاش کنیم. یعنی از آنجا به این مسئله نگاه می کنند و عقب ماندگی را می بینند اما همه بر سر اینکه باید به قافله تمدن رسید با هم اتفاق نظر دارند.

وی افزود: عیسی صدیق یک جمله از تقی زاده را می گیرد (از فرق سر تا ناخن پا باید غربی شویم) و آن را بر سرش می زند البته تنها بر سر تقی زاده نیست بلکه بر سر یک رویکرد زدیم که تا کنون هم ادامه دارد. در این جاست که شباهت ها نادیده گرفته می گردد. گویا ما یک تقی زاده داریم که می خواهد همه چیز را غربی کند و هیچ توجهی به داشته های خودمان ندارد و در مقابل آن فردی است که می خواهد از سنت دفاع کند و می گوید اگر می خواهیم به ترقی برسیم باید از پیوند دادن این دو به دست بیاید این تقابل درستی نیست چون در تقی زاده هم نقطه مقابلی در مقابل این نمی بینید او به یک شرایطی که در آن عقب ماندگی ممکن شده است حمله می کند. درصورتی که اینها در یک فضای گفتمانی هستند و اگر این اشتراکات وجود دارد نمی توان تقی زاده را متهم به غرب زدگی کرد.

توفیق در ادامه گفتمان فروغی را مانند همان گفتمانی دانست که اندیشمندان دهه چهل مانند فردید، شایگان و دیگران دارند و بحث بازگشت به خویشتن را مطرح می کنند و یادآور شد: اگر ما در اینجا از آغاز طرح مسئله تقی زاده آغاز کنیم و اینکه چگونه سخنش را به سرانجام می برد به نتیجه می رسیم. تقی زاده بحثش را با مشروطه تمام می کند اصولا این بحث امکان پذیر شده به خاطر اینکه انقلاب مشروطه رخ داده است. در صورتیکه در صفحه 39 مقدمه کتاب جفاکاری دیدم که فروغی توجه و حساسیت به مستبد منور دارد جالب است که شما یک جمله از فروغی بیرون می کشید و این لحظه را برجسته می کنید! اما تمام بحث مفصل تقی زاده که هیچ چیزی جز این نمی گوید نادیده گرفته می گردد. یعنی می گوید چرا تعلیمات عمومی بر تعلیمات عالیه ارجح است با این مستدل می کند که اگر ملتی جاهل داشته باشیم آن وقت استبداد بر آن تدوام پیدا می کند استبداد منور هم در آن امکان پذیر نمی گردد. چون حتی در این زمین اندیشمندانی که مشروطه خواه هم باشند چاره ای ندارند جز اینکه به این استبداد برگردند.

به گفته توفیق، تمام طرح مسئله تقی زاده بر این دعوا بنا شده است که چگونه ملتی داشته باشیم که استبداد را ناممکن کند. یعنی دارد به این فکر می کند که چرا مشروطه پیروز نشد. چون ملت تربیت شده ای نداریم این پاشنه آشیل آن است. این تفکر تقی زاده ذیل اینکه او فرنگی مآب و غرب زده است می رود و نقدهای او بر غرب زده ها مانند نقد به فکلی ها را نادیده می گیرند.

این استاد دانشگاهبا بیان اینکه فروغی می خواهد سنت را از دست علما و روحانیان بگیرد و آن را دولتی کند و در خدمت ساختن دولت قرارش بدهد گفت: توجه تقی زاده به این وجه چندان نیست چون تجربه انقلاب مشروطه را دارد و به عنوان یکی از مهمترین افراد انقلاب مشروطه دارد نقد تمرکزگرایی می کند. تقی زاده مهمترین آدمی است که در مجلس اول مدافع ایده انجمن های ایالاتی و ولایتی است. آنها درباره انقلاب مشروطه دعوا می کنند نه فرنگی شدن یا شرق و غرب! بلکه بر سر ایده شرق و غرب و عقب ماندگی و ترقی توافق عام وجود دارد.

این جامعه شناس در ادامه افزود: اختلاف از دو نگاه است ما با ایده پدر تاج دار و نفس مشروطه خواه روبرو هستیم. یعنی نفسی که می خواهد به ملت نگاه کند و همین نگاه را به ملت برگرداند. تقی زاده کننده این نفس است اما فروغی از بالا نگاه می کند. دعوا در واقع بر سر این است که آیا از بالا به پایین نگاه کنیم یا پایین را هم به گونه ای در نظر بگیریم و در معادلات دخالت دهیم. یعنی دعوای شرق و غرب و .... نیست بلکه دعوای مشروطه خواهی و پدرتاج دار است که در اینجا نقش بازی می کند و در قرائت شما این لحظه را نداریم و این قرائت له می گردد. همچنین خودم را هم در جایگاه تقی زاده نمی بینم. تقی زاده کننده نفس مشروطه خواهی است که خودش را شکست خورده می بیند. او از منظر یک نخبه شکست خورده ناامید به قضیه نگاه می کند و به این فکر می کند که باید چه کنیم که پروژه شکست خورده را دوباره احیا کنیم. همچنین نگاهش را از پایین به بالا برمی گرداند و از بالا می خواهد اصلاحات را انجام دهد و در این نگاه با فروغی هم سو و نزدیک می گردد.

توفیق یادآور شد: در این نزدیکی تلاش می کند که فاصله اش را رعایت کند یعنی در لحظه رسیدن رضا شاه به سلطنت به این فکر می کند که چگونه رضا شاه را محدود و آن را کنترل کنند. در واقع جمهور مردم را چگونه در حکومت لحاظ کنیم که در سال های 1304 به بعد این بحث گم می گردد.

رضا ماحوزی با بیان اینکه در مقدمه کتاب اقتراح به گونه ای بیان شده است که گویی با یک پیدایش ناگهانی روبرو هستیم گفت: در مقدمه این اقتراح را بیشتر به سرانجام یک دوره و آغاز یک دوره دیگر ارجاع می دهد در صورتیکه بحث آموزش به پیش از مشروطه برمی گردد تا جاییکه حتی دعوا بر سر یک کلمه خود را نشان می دهد.

ماحوزی افزود: مشروطه نمی تواند به ثمر برسد مگر اینکه زمینه های لازم آن محقق گردد. دکترفراستخواه در کتاب سوانح و سرگذشت دانشگاه یازده دلیل می آرود که چرا ما دانشگاه دار نشدیم. او می خواهد بگوید که عوامل اجتماعی خاصی موجب شد که ما دانشگاه داشته باشیم و دلایل دیگری موجب شد که غربیان دانشگاه های دیگری داشته باشند و ما به داشتن مدرسه بسنده کنیم. پس این تحلیل محل تشکیک است که در مقدمه خود را نشان می دهد. برخلاف این تحلیل که ما جهان را نمی شناختیم مسلما بحث های زیادی در آن زمان پیرامون این اجرا شده است و نقیض این سخنان در همان زمان هم وجود دارد. بنابراین جامعه از تصمیم گیران خالی نیست. اما چرا همانطور که در این اقتراح روشنفکران زیادی آمدند و نظرشان را مطرح می کنند مجلات دیگری هم وجود دارد. چرا ما دانشگاه نداشتیم و تصمیم گرفتیم که راه گذشته را ادامه دهیم. من اجماع سیاست گذاران برای اینکه بیایم و بر آموزش عمومی متمرکز باشیم را نزاع بین ناسیونالیسم ایرانی با دموکراسی و استبداد می دانم.

معاون پژوهشی پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی با بیان اینکه عمده تحلیل هایی که بعد از فتح تهران با اولویت نظام آموزشی بین روشنفکران دست به دست می گردد درواقع تربیت مدیران با صلابت است افزود: نقطه ای که در فرهنگ حتی تحصیل کردگان عالی خالی است نداشتن عرق بود که در قالب ناسیونالیست ملی می توانست مسائل متعددی از ما را برطرف کند. درواقع بحث بر سر آن بود که همچنان زمینه بنیادین تربیت مدیران با صلابت ایجاد نشده است. حتی به تعویق افتادن تاسیس دانشگاه در ایران به این نیت بود که تمرکز بر آموزش عمومی نقطه بسیار مهمی است و به نظر آن روشنفکران نیاز آموزش عالی را با اعزام به خارج می توانیم برطرف کنیم.

ماحوزی تاکید کرد: در این دوره مهم است که ما به یک شرایط باثبات به دموکراسی برسیم که این در اندیشه تقی زاده بسیار مهم است. اما بعد از 1313 گفتمان مدرنیته ایران شکل می گیرد که فراتر از گفتمانی است که تقی زاده و دیگران مطرح کردند. درواقع سه گانه ناسیونالیسم ایرانی، اسلامیت و علوم مدرن و جدید را داریم که ضرب این سه در هم موج جدیدی از متفکرین را می سازد که اگر این گفتمان در 1304 بر ذهن نویسندگان آن زمان حاکم می شد شاید پاسخ های خودشان را به شکل های دیگری مطرح می کردند. شاید گفتمان فروغی حرف های دیگری می داشت که اگر این مقدمه وارد گفتگوی این اندیشمندان می شد ظرفیت های پنهان آنها را نمایان می کرد.

منبع: ایبنا - خبرگزاری کتاب ایران
انتشار: 14 شهریور 1399 بروزرسانی: 5 مهر 1399 گردآورنده: inman.ir شناسه مطلب: 1131

به "اختلاف تقی زاده و فروغی بر سر ایده پدر تاج دار و مشروطه خواهی است" امتیاز دهید

امتیاز دهید:

دیدگاه های مرتبط با "اختلاف تقی زاده و فروغی بر سر ایده پدر تاج دار و مشروطه خواهی است"

* نظرتان را در مورد این مقاله با ما درمیان بگذارید